Obecnie prowadzona rewitalizacja Zamku Krzyżackiego w Świeciu, obejmująca również otaczający go teren, to zaledwie początek znacznie ambitniejszego przedsięwzięcia. Władze miasta patrzą na ten fragment przestrzeni z szerokiej perspektywy – nie postrzegają zamku wyłącznie jako reliktu przeszłości czy średniowiecznej fortecy, ale raczej jako świeżą markę, która ma szansę przeobrazić się w nowoczesną przestrzeń kultury, edukacji i turystyki.

Za przygotowanie spójnej koncepcji odpowiada pracownia architektoniczna APA Wojciechowski Architekci, przy udziale The Making, które pełniło rolę doradcy strategicznego.  Ich analiza nie ogranicza się tylko do samego zamku, obejmuje również powiązania z miejskim rynkiem, panoramę Świecia, rozległą dolinę Wisły i obszar Natura 2000, który traktowany jest tutaj jako nierozerwalny fragment kulturowo-przyrodniczego pejzażu. Kierunki dla Świecia opracowano zgodnie z rekomendacjami Światowej Konferencji na temat Polityki Kulturalnej i Zrównoważonego Rozwoju UNESCO; to właśnie ona wyznacza globalne ramy polityki kulturalnej oraz promuje włączanie kultury do celów szeroko pojętego zrównoważonego rozwoju. W tej metodyce kultura nie funkcjonuje jako osobny sektor – wręcz przeciwnie, przenika i spaja kwestie społeczne, środowiskowe oraz gospodarcze. W przypadku Świecia te zasady znalazły bardzo konkretne odbicie w strukturze masterplanu, zarówno przy formułowaniu założeń przestrzennych, relacji z krajobrazem Natura 2000, jak i przy konstrukcji programu funkcjonalnego.

Od początku przyjęliśmy podejście holistyczne. Analizowaliśmy osie widokowe, powiązania z rynkiem, komunikację oraz krajobraz doliny Wisły, traktując Naturę 2000 jako strukturalną wartość miejsca, a nie ograniczenie. Pracowaliśmy na relacjach, nie na obiektach. I tak, chroniony krajobraz stał się dla nas ramą projektową. Koncepcja wpisuje się w najnowsze kierunki myślenia o dziedzictwie po 2030 roku, gdzie kultura integruje rozwój społeczny, edukacyjny i środowiskowy Z uważnością i szacunkiem dla jego historycznego dziedzictwa podeszliśmy do przyszłości Zamku Krzyżackiego, tworząc koncepcję jego zagospodarowania na cele kulturalno-artystyczne, będącą integralną częścią masterplanu. W projekcie uwzględniliśmy modułowość – poszczególne jego elementy będą mogły, w sposób spójny, być realizowane niezależnie od siebie.

Równolegle przeprowadzono analizy funkcjonalne i testy dotyczące możliwości adaptacyjnych zamku. Wnioski potwierdziły, że historyczna infrastruktura, oprócz unikalnych walorów historycznych i architektonicznych, ma swoje ograniczenia techniczne i konserwatorskie, dlatego rozwój powinien opierać się nie tylko na samym zamku, ale także na otaczającym go terenie jako zintegrowanej przestrzeni różnych funkcji. Zamek nie jest tu traktowany jako odrębny produkt, lecz jako element większej układanki

Efektem pracy jest strategia porządkująca kierunki inwestycyjne, określająca mapę działań i wyznaczająca ramy programowe dla oferty kulturalno-edukacyjnej. Masterplan traktuje obszar zamkowy jako system, który spaja dziedzictwo, krajobraz, edukację i turystykę w jedną, konsekwentną wizję rozwoju.

Zamek Krzyżacki w Świeciu to XIV-wieczna warownia położona w widłach Wisły i Wdy, w granicach miasta Świecie. Obiekt wyróżnia się charakterystycznym, niemal kwadratowym rzutem z narożnymi basztami oraz pochyloną wieżą główną, która stała się jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych elementów. Zamek przez wieki pełnił funkcje militarne i administracyjne, następnie uległ zniszczeniom w okresie wojen szwedzkich. Współcześnie jest częściowo zrewitalizowany i stanowi ważny punkt odniesienia w krajobrazie doliny Wisły oraz w tożsamości miasta. Obecnie obszar zamkowy objęty jest długofalową strategią rozwoju, która traktuje zamek nie tylko jako zabytek, lecz jako element szerszego systemu łączącego dziedzictwo, krajobraz Natura 2000, kulturę, edukację i turystykę w spójną strukturę rozwojową.

Nad projektem masterplanu oraz koncepcji adaptacji na cele kulturalno-artystyczne dla Zamku Krzyżackiego w Świeciu pracował zespół w składzie: Szymon Wojciechowski, Katarzyna Burny, Kaja Kirilenko, Joanna Karlikowska-Fojt, Hubert Natorff oraz Anna Proszkuratowa i Matylda Wolska.

Wizualizacje architektoniczne: Bartosz Trocha.

Fotografia: Juliusz Sokołowski